Toen IJsland de Royal Navy dwong de visgronden los te laten

Op 1 september 1958 trok een groep IJslandse kustwachtvaartuigen uit naar de koude wateren ten noorden van het land. Hun opdracht was simpel: elke Britse trawler die binnen de net nieuw getrokken 12-mijlengrens vandaag vande vis, moest worden gestopt. Toen de schippers weigerden te stoppen, gaven de IJslanders geen waarschuwingsschoten. Ze zaagden de trawltouwen door. De eerste Kabeljauwoorlog was een feit.

Een vis die een natie definieerde

Voor IJsland was kabeljauw nooit slechts een handelsartikel. Op een eiland van vulkanische rots en koude winden, waar landbouw haast onmogelijk is, was de vis de enige echte rijkdom. Generaties lang hadden Britse, Duitse en Nederlandse vlootjes de wateren rond IJsland geplunderd, terwijl de IJslanders zelf in kleine boten dicht bij de kust bleven. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat. IJsland wilde controle over zijn eigen bronnen, en de kabeljauw was de sleutel.

De eerste uitdaging kwam in 1952, toen IJsland zijn visserijgrens van drie naar vier zeemijl verlegde. Groot-Brittannië reageerde met een boycot op IJslandse vis, een economische wapen die het land in de knel drof. Maar IJsland hield stand. In 1958 ging het een stap verder: de grens werd op twaalf mijl gezet. De Britse regering, gestoerd door de dreiging op haar ver-vloot, weigerde de nieuwe grens te erkennen en zond beschermingsschepen mee met de trawlers.

De zee als slagveld

Wat volgde was geen diplomatieke notawisseling, maar een serie confrontaties op zee die meer leken op guerillaoorlogvoering dan op visserijbeheer. De IJslandse kustwacht, uitgegroeid tot zeven schepen, patrouilleerde de nieuwe grens. Hun tactiek was brutalefficiënt: ze naderden een Britse trawler, lieten een zwaar kabel met een mes aan het einde over de voorsteven glijden en zaagden de sleepkabels van het net door. Zonder net was de trawler machteloos.

De Britten reageerden met hun eigen wapens. Trawlers gingen in groepen varen, beschermd door fregatten en jagers van de Royal Navy. Er ontstond een gevaarlijk kat-en-muisspel. IJslandse schepen probeerden de touwen door te snijden voordat de Britse bescherming kon ingrijpen. Britse kapiteins probeerden de IJslanders te rammen of hun eigen touwen te beschermen met waterkanonnen. Tussen 1958 en 1961 werden meer dan vijftig Britse trawltouwen doorzaagd. Geen mens kwam om, maar de spanning was tastbaar.

In 1961 kwam een tijdelijke oplossing. IJsland accepteerde dat de Britten nog drie jaar mochten vissen binnen de twaalf-mijlenzone, in ruil voor het recht om toekomstige grensverruimingen eenzijdig vast te stellen. Het was een strategische overwinning voor Reykjavik.

De tweede en derde ronde

De rust was van korte duur. In 1972, toen de driejaarsperiode verstreken was, kondigde IJsland aan de grens naar vijftig mijl te verleggen. De Britten weigerden opnieuw. Deze keer was de confrontatie hevigere. De IJslandse kustwacht gebruikte nu netzaagschijven die sneller en dieper sneden. Britse schepen rammen hun tegenhangers openlijk. In februari 1973 sneuvelde een IJslandse bemanningslid toen een kabel terugsloeg — de enige dodelijke slachtoffer van alle drie de oorlogen.

De situatie escaleerde geopolitiek. IJsland, lid van de NAVO, dreigde uit de bond te stappen en de Amerikaanse basis in Keflavik te sluiten tenzij de VS druk uitoefenden op Groot-Brittannië. Washington, gevreesd voor een doorbraak in de noordoostelijke flank van de NAVO, forceerde Londen tot onderhandelingen. In november 1973 stemde Groot-Brittannië in met een beperkte vangst binnen de vijftig-mijlenzone, mits IJsland de NAVO-basis openhield.

De derde en laatste oorlog begon in oktober 1975. IJsland trok de grens nu naar tweehonderd mijl — een ongekende stap die 90% van de traditionele Britse visgronden in IJslandse handen legde. De Royal Navy verzond twintig oorlogsschepen. Er volgden rammingincidenten op grote schaal: binnen enkele maanden werden vijftien Britse schepen en vijf IJslandse kustwachters beschadigd. De beelden van de grote, grijze oorlogsschepen die de kleine, rode kustwachters in de flank rammen, maakten de wereldnieuws.

De prijs van de overwinning

In juni 1976, onder zware internationale bemiddeling, stemde Groot-Brittannië in met de tweehonderd-mijlengrens. IJsland had gewonnen. Maar de winst had een bittere nasmaak. De Britse visserijvloot, eeuwenlang de ruggengraat van havens als Hull, Grimsby en Fleetwood, loste zich op. Duizenden vissers verloren hun baan. Verwerkingsfabrieken sloten hun deuren. De gemeenschappen die generaties lang van de kabeljauw hadden geleefd, bleven achter met leegstaande dokken en een gevoel van verraad.

Voor IJsland was de overwinning de basis van haar moderne welvaart. De controle over de tweehonderd-mijlzone bracht een 폭발 van nationale inkomsten, die werd geïnvesteerd in infrastructuur, onderwijs en gezondheidszorg. Het land transformeerde zich van een van de armste naar een van de rijkste naties in Europa.

Doch het belang van de Kabeljauwoorlogen strekte zich ver uit boven de Noord-Atlantische Oceaan. De eenzijdige uitbreiding naar tweehonderd mijl, eenmaal geïmplementeerd en geaccepteerd, werd de blauwdruk voor het Verdrag van de Verenigde Naties over het Recht van de Zee (UNCLOS) in 1982. Vandaag de dag heeft elke kuststaat recht op een Exclusieve Economische Zone van tweehonderd mijl — een directe nalatenschap van de IJslandse vasthoudendheid en de Britse nederlaag.

In de haven van Grimsby staat een standbeeld van een visser die naar zee kijkt. De plakker vermeldt niet de overwinning, maar de verliestochten. In Reykjavik herdenken ze het anders: als de dag dat een klein land de oceaan hernam.

Dit is slechts één episode uit een veel langer verhaal. Lees het volledige verhaal over de kabeljauwoorlogen in “De visserij” door Anthony Green op MixCache.com.