Friedrich Merz

• Inleiding
• Hoofdstuk 1 De vroege jaren in Noordrijn-Westfalen
• Hoofdstuk 2 Juridische opleiding en eerste stappen in de politiek
• Hoofdstuk 3 Een zetel in Brussel: Het Europees Parlement
• Hoofdstuk 4 Aankomst in de Bundestag
• Hoofdstuk 5 Het leiden van de oppositie
• Hoofdstuk 6 De rivaliteit met Angela Merkel
• Hoofdstuk 7 De machtstrijd en terugtrekking
• Hoofdstuk 8 Een decennium in de private sector
• Hoofdstuk 9 De zakelijke jurist en raadslid
• Hoofdstuk 10 De comeback: Eerste poging voor partijleiderschap
• Hoofdstuk 11 De tweede poging: Nederlaag tegen Laschet
• Hoofdstuk 12 De derde keer goed: Voorzitter van de CDU
• Hoofdstuk 13 De heropbouw van de partij
• Hoofdstuk 14 De kandidaat-kanselier van de Unie
• Hoofdstuk 15 De bundestagverkiezingscampagne van 2025
• Hoofdstuk 16 Een coalitie met de SPD
• Hoofdstuk 17 Een kanselier gekozen op de tweede poging
• Hoofdstuk 18 Eerste dagen in het ambt: Binnenlandse prioriteiten
• Hoofdstuk 19 Buitenlands beleid: Een overtuigde transatlantist
• Hoofdstuk 20 Navigeren door mondiale spanningen: VS, Rusland en China
• Hoofdstuk 21 Standpunten over migratie en integratie
• Hoofdstuk 22 Economisch en sociaal beleid
• Hoofdstuk 23 De aanpak van de AfD
• Hoofdstuk 24 Controverses en kritiek
• Hoofdstuk 25 Privéleven en stichting

Op 6 mei 2025 kwam de Duitse Bundestag bijeen om de tiende kanselier van het land te kiezen. Voor de kandidaat, Friedrich Merz, zou dit de kroning zijn, de laatste triomfantelijke stap op een politieke marathon die decennia had geduurd, gekenmerkt door spectaculaire opstijgingen, bittere nederlagen en een lange, zelfgekozen ballingschap. De net gesmede coalitie van zijn Christelijk-Democratische Unie (CDU), de Bavariese zusterpartij Christelijk-Sociale Unie (CSU) en de Social-Democratische Partij (SPD) had een comfortabele meerderheid. De stemming had een formaliteit moeten zijn. Dat was het niet. In de eerste ronde stemming viel Merz tekort. Een handvol kamerleden uit zijn eigen coalitie, hun identiteiten beschermd door de geheimhouding van de stemming, hadden hem hun steun geweigerd. Een tastbare spanning vulde het plenairezaal van het Reichstag-gebouw. Voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek had een kanselierkandidaat geen meerderheid weten te behalen bij de eerste poging. Voor een ogenblik leek het alsof de ultieme prijs, zo lang gezocht, door zijn vingers zou glijden. In de tweede stemming haalde hij uiteindelijk de drempel, en behaalde het kanselierschap. Het moment was symbool voor de hele loopbaan van de man: een overwinning, doch een die behaald was door strijd, gekenmerkt door weerstand, en die later kwam dan iemand, minst van allen Merz zelf, had kunnen voorspellen.

Wie is deze man, die zo lang bestond als het grote 'wat als' van de Duitse politiek? Zestien jaar lang, terwijl Angela Merkel Duitsland regeerde en de definitive politieke figuur van haar generatie werd, was Friedrich Merz haar schaduw, de rivaal die ze had overwonnen, de vertegenwoordiger van een ander pad dat de christen-democraten hadden kunnen bewandelen. Hij was het spook van eerdere kanselierschappen, een scherpgeklede, scherptongde bedrijfsjurist die zich had teruggetrokken van Berlijn naar de raadkamers van de internationale financiële wereld, waar hij in het proces een multimiljonair werd met een pilotenlicentie en twee particuliere vliegtuigen. Voor zijn aanhangers was hij de personificatie van economische competentie en conservatief principe, een helder denkende, rechtdoorze zegger die de CDU na de centristische pragmatiek van de Merkel-jaren weer kon herstellen tot haar traditionele wortels. Voor zijn tegenstanders was hij een reliek uit een verleden tijdperk, een vertegenwoordiger van een oude-jongensnetwerk, wiens merk 'meer kapitalisme' uit contact was met de maatschappelijke en milieukwesties van het moderne Duitsland. Zijn politieke leven is een verhaal van ambitie, volharding en heruitvinding, een reis die hem voerde van het Europees Parlement in de laatste dagen van de Koude Oorlog tot de top van de Duitse macht in de turbulente jaren twintig.

Deze biografie, 'Een Duits Leven', probeert die reis te traceren en de krachten te begrijpen die Friedrich Merz hebben gevormd, en hoe hij op zijn beurt probeerde zijn partij en zijn land te vormgeven. Het is het verhaal van een man wiens loopbaan onlosmakelijk verbonden is met de evolutie van de Bondsrepubliek zelf. Hij werd politiek volwassen in een West-Duitsland gedefinieerd door antikommunisme en de belofte van de sociale markteconomie. Hij deed intrek als financieel expert in het net verenigde Duitsland van de jaren negentig, worstelend met de economische uitdagingen van de integratie van het voormalige Oosten. Zijn eerste proefje van grote macht kwam als leider van de oppositie tegen Gerhard Schröders Rood-Groene coalitie, een periode van intense ideologische conflicten over de toekomst van de Duitse welvaartsstaat. En toen kwam de rivaliteit die hem twee decennia lang zou definiëren.

De relatie tussen Friedrich Merz en Angela Merkel is een van de grote persoonlijke en politieke dramas van de recente Duitse geschiedenis. In de vroege jaren 2000 waren ze de twee opkomende sterren van de CDU, die om de controle streden. Zij was de protestants pastorstochter uit het Oosten, een voorzichtige en methodische natuurkundige die de machinerie van de macht beheerste. Hij was de katholieke jurist uit het Westen, een zelfverzekerde en soms aanstootgevende spreker uit de conservatieve, zakenvriendelijke vleugel van de partij. Toen Merkel hem in 2002 uitmanoeuvreerde om het fractievoorzitterschap te claimen, was dat een beslissend keerpunt. Merz werd op de kant gezet, en in 2009 was hij helemaal verdwenen uit de Bundestag, kiestend voor de lucratieve wereld van het bedrijvenrecht in plaats van een achterbankrol in Merkels schaduw. Bijna een decennium leek zijn politieke carrière voorbij, een voetnoot in het verhaal van de vrouw die een van de machtigste leiders van de wereld zou worden.

Zijn jaren in het bedrijfsleven waren geen stille pensioenjaren. Als senior counsel voor het internationale advocatenbureau Mayer Brown en voorzitter van de raad van commissarissen van BlackRock Duitsland, 's werelds grootste vermogensbeheerder, bewoog Merz in de hoogste kringen van de internationale financiële wereld. Deze periode versterkte zijn reputatie als economisch expert, maar maakte hem ook kwetsbaar voor kritiek. Zijn multimiljoen-euro inkomen en zijn heftige verdediging van zijn diverse nevenfuncties werd een terugkerend thema in de Duitse media, wat een debat aanwakkerde over rijkdom, invloed en de juiste rol van een ambtenaar. Toen hij stelde dat hij als miljonaire tot de 'bovenste middenklasse' behoorde, ontsteed er een landelijk gesprek over klasseperceptie en economische ongelijkheid. Deze jaren ver van de dagelijkse maling van het parlementaire politiek zaten hem zowel op een afstand van de Merkel-establishment als gaven ze zijn tegenstanders munitie, hem schilderend als een man van Davos, meer op zijn gemak in een raadkamer dan in een gemeentehuisvergadering.

Toch bleef de aantrekkingskracht van de politiek bestaan. De beslissing van Angela Merkel in 2018 om af te treden als partijleider creëerde een vacuüm en een kans. Merz kondigde zijn terugkeer aan, startend de eerste van drie zware campagnes voor het CDU-voorzitterschap. Zijn comebackpoging elektrificeerde de partijbasis, die in hem een kans zag voor een duidelijke breuk met het Merkel-tijdperk. Maar hij werd tweemaal geweigerd, eerst verliezend met een kleine marge van Annegret Kramp-Karrenbauer, en daarna opnieuw van Armin Laschet. Elke nederlaag leek definitief, maar elke keer weigerde Merz te vervagen. Hij won zijn oude zetel in de Bundestag terug in 2021, en toen de CDU die jaar een historische nederlaag lijde bij de bundestagsverkiezingen, wat het einde van zestien jaar aan de macht markeerde, was zijn moment eindelijk gekomen. Op zijn derde poging werd hij met een overtuigende meerderheid tot partijvoorzitter gekozen, eindelijk het stuur overnemend van de partij die hij jaren eerder gedwongen was te verlaten.

Zoals dit boek zal verkennen, werden Merz' leiderschap van de oppositie en zijn ultieme weg naar het kanselieramt gedefinieerd door een reeks enorme uitdagingen. Hij moest een gedemoraliseerde partij eenen, haar politiek platform herdefiniëren in de na-Merkel-ära, en te maken krijgen met een dramatisch veranderde politieke landschap. Duitsland stond voor de seismische schokken van de Russische invasie in Oekraïne, een energiecrisis, hoge inflatie, en de groeiende kracht van de extreemrechtse Alternatief voor Duitsland (AfD). Merz positioneerde zich als een havik op het buitenlands beleid, een kampioen van budgettaire verantwoordelijkheid, en een vaste voorvechter voor strenger migratiebeleid. Hij beloofde een terugkeer tot conservatieve helderheid, zoekend om kiezers terug te winnen die naar de AfD waren afgedwaald, zonder de centristische kiezers die de CDU nodig had om verkiezingen te winnen, te verstotten. Het was een moeilijke balansoefening, een die hem vereiste de interne fracties van zijn eigen partij te navigeren en een overtuigende alternatief te presenteren voor de worstelende coalitieregering van Olaf Scholz.

Deze biografie zal ingaan op de complexiteit van Merz' politieke standen, van zijn onwankelbare steun voor NATO en de transatlantische alliantie tot zijn controversiële uitspraken over culturele identiteit en 'kleine pasja's'. We zullen zijn economische filosofie onderzoeken, uiteengezet in zijn boek 'Meer Kapitalisme Wagen', en hoe die zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld. Het verhaal zal ook de kritiek aan hem aanpakken: dat hij een polariserende figuur is, dat zijn retoriek soms uitleeft in hondengefluit, en dat zijn wereldbeeld gesmeed is in een ander Duitsland. Zijn aanpak van de AfD, in het bijzonder, is een bron van constant debat geweest, samengevat door zijn 2018-beloften hun steun te 'halveren'—een belofte die moeilijk te houden bleek toen hij probeerde een harde lijn tegen de extreemrechtse te balanceren met een appel aan hun kiezers.

Naast de politiek zullen we ook trachten de man te begrijpen. Zijn opvoeding in de Sauerland-regio in Noordrijn-Westfalen als zoon van een rechter, zijn katholieke geloof, zijn opleiding bij een studentenvereniging, en de persoonlijke tragedies die zijn leven hebben gemarkeerd. Hij is een gelicentieerde piloot, een echtgenoot, een vader van drie kinderen, en een grootvader, een man die zijn privacy waardeert maar zijn leven in het publiek oog heeft doorgebracht. Zijn verhaal is een van onverzettelijke vastberadenheid, van een man die, ondanks tal van tegenslagen, nooit het zicht verloor op zijn uiteindelijke doel. Het is het verhaal van een politicus die wachtte, observeerde, en werkte voor zijn tweede kans, terugkerend uit de politieke woestijn om het ambt te claimen waar hij al lang naar verlangde. Om het Duitsland van vandaag en de richting die het morgen kan inslaan te begrijpen, moet men eerst de lange en kronkelende weg van zijn nieuwe leider begrijpen. De zijne is, in elke zin, een bijzonder Duits leven.

Het Sauerland, een golvend landschap van heuvels en bossen in het hart van Noordrijn-Westfalen, is een regio die zich lang heeft gedefinieerd door wat het niet is. Het is niet de industriemacht van het nabijgelegen Ruhrgebied, noch de kosmopolitische media-hub Keulen, noch het politieke zenuwcentrum van Düsseldorf. Het is een land van diepe dalen, Fachwerk-steden en een diepgeworteld katholiek conservatisme. Dit was de wereld die Joachim-Friedrich Martin Josef Merz vormde. Hij werd geboren op elf november 1955 in Brilon, een stad met een geschiedenis die meer dan duizend jaar terugreikt, in het hart van dit traditionele hoekje van West-Duitsland. De Bondsrepubliek was pas zes jaar oud, nog aan het zoeken naar haar evenwicht na de verwoesting van de Tweede Wereldoorlog, en de Koude Oorlog bezette een lange, angstaanjagende patstelling. Het leven in Brilon was geordend, voorspelbaar en stevig geworteld in de twee pijlers van kerk en gezin.

Zijn stamboom vertegenwoordigde een samenvloeiing van lokale macht en naoorlogse professionele respectabiliteit. Zijn vader, Joachim Merz, was rechter en lid van de Christelijk-Democratische Unie (CDU), de partij die onlosmakelijk verbonden raakte met het West-Duitse economische wonder en haar stevig westerse, anticommunistische oriëntatie. Rechter zijn in de jonge republiek betekende een handlanger zijn van de nieuwe orde, een man belast met het handhaven van de democratische wetten die het antiteze waren van de tirannie die ervoorafging. De oudere Merz belichaamde een bepaald type West-Duitse figuur: nuchter, deugzaam en toegewijd aan de herbouw van een stabiele, welvarende en moreel oprechte samenleving. Zijn politieke kleur was niet slechts een voorkeur, maar een beginselverklaring, een geloof in het conservatieve, marktgerichte visioen van Konrad Adenauer.

Aan de moeders kant liepen de wortels dieper in de lokale grond. Paula Sauvigny stammde uit een vooraanstaande patriciërsfamilie die generaties lang een vaste waarde was in Brilon. Hun naam, een aanwijzing voor hun verafstammende French afkomst, viel op in het stevig Duitse Sauerland. Het familiehuis, het grote 'Huis Sauvigny' in het hart van Brilon, was een getuigenis van hun langdurige status in de gemeenschap. Paulas vader, en Friedrichs moederlijke grootvader, Josef Paul Sauvigny, had als burgemeester van de stad gediend, een functie van betekenisvolle lokale invloed. Zijn ambtstijd strekte zich echter uit over het donkerste period van de Duitse geschiedenis, voortgezet na de machtsovername door de nazi's in 1933. Hoewel de exacte aard van zijn verhouding tot het regime onderwerp blijft van historisch debat, zou zijn voortgezette aanwezigheid in het ambt tijdens die eeuw, decennia later, een korte maar onaangename schaduw werpen op de politieke loopbaan van zijn kleinzoon.

Friedrich, de oudste van vier kinderen, groeide op in het voorouderlijke huis van zijn moeder, een katholieke jongen in een katholieke stad. De ritme van het leven werd bepaald door de kerkelijke kalender, en de overgedragen waarden waren die van plicht, geloof en verantwoordelijkheid. Toch werd deze schijnbaar idyllische en geordende jeugd twee keer doorbreken door diepe tragedie. De stabiliteit van het gezin werd tweemaal geshatterd door voorttijdige dood. Zijn jongere zus omkwam bij een verkeersongeval op slechts eenentwintigjarige leeftijd. Later zou zijn broeder succomberen aan multiple sclerose voordat hij zijn vijftigste jaar bereikte. Dergelijke verliezen, ervaren op een formatieve leeftijd, smeden vaak een bijzondere veerkracht, een stoïcijn geboren uit noodzaak. Voor een man die later bekend zou worden om zijn koele, analytische en soms schijnbaar gedetacheerde publieke persona, hebben deze vroege confrontaties met de kwetsbaarheid van het leven ongetwijfeld een onuitwisbare stempel gedrukt, verborgen onder het oppervlak van professionele ambitie.

Zijn formele opleiding begon aan het Gymnasium Petrinum Brilon, een lokale scholengemeenschap. Uit eigen getuigenis was hij geen volledig gehoorzame leerling. Een opstandige streep, een zekere ongeduld met gezag, manifesteerde zich. In 1971, op zestienjarige leeftijd, leidde deze streep tot zijn vertrek van de school om wat als disciplinaire redenen zijn beschreven. De exacte aard van zijn overtreding blijft een kleine voetnoot, maar het gebeuren zelf is betekenisvol. Het dwong een verandering van omgeving en een verhuizing naar het Friedrich-Spee Gymnasium in de nabijgelegen stad Rüthen, waar hij in 1975 zijn Abitur, de Duitse toelatingsexamen voor de universiteit, zou behalen. Deze vroege botsing met non-conformiteit biedt een scheur in het zorgvuldig gebouwde imago van de deugzame jurist en politicus, en wijst op een complexere persoonlijkheid, die niet altijd tevreden was om het voorgeschreven pad te volgen zonder vragen te stellen.

Na afloop van school werd Merz, als de meeste jongemannen uit zijn generatie in West-Duitsland, opgeroepen zijn militaire dienstplicht te voldoen. Van juli 1975 tot september 1976 diende hij als soldaat in een zelfvoorziend artilleriebataillon van de Bundeswehr. Dit was een initiatieritus, een onderdompeling in de gedisciplineerde, hiërarchische wereld van het West-Duitse leger, een instelling opgezet als de democratische antiteze van haar voorgangers. Voor een jongeman grootgebracht in de anticommunistische leer van de CDU, was dienst in het leger dat aan de voorposten van het IJzeren Gordijn stond, meer dan slechts een plicht; het was een praktische uiting van een politieke overtuiging. De ervaring bood een verankering in de realiteiten van de nationale veiligheid en het transatlantische bondgenootschap die centraal zouden blijven in zijn wereldbeeld gedurende zijn hele politieke carrière.

Zijn militaire dienst voltooid, richtte Merz zijn aandacht op de rechtswetenschap, het vak van zijn vader en een natuurlijke weg voor een ambitieus jongeman met een scherpe geest en een gave voor argumentatie. In 1976 schreef hij zich in aan de Universiteit Bonn, waar hij een prestigieuze beurs verwierf van de Konrad-Adenauer-Stichting. Dit was een betekenisvolle vroege onderschrijving. De stichting, nauw verbonden met de CDU, bood niet slechts financiële steun; het was een broedplaats voor de toekomstige elite van de partij, een netwerk dat belovende jonge conservatieven identificeerde en cultivateerde. Een 'Stipendiat' van de stichting zijn, betekende gemarkeerd zijn voor hogere taken, betekende opgenomen worden in de kring van het christendemocratische establishment. Zijn juridische studies zouden hem ook naar de Universiteit Marburg brengen, maar het was in Bonn, toen de rustige, onopvallende hoofdstad van West-Duitsland, dat zijn politieke en professionele identiteit begon te kristalliseren.

Het was in Bonn dat Merz een sociale en intellectuele thuis vond in de KDStV Bavaria Bonn, een katholieke studentenvereniging, of 'Studentenverbindung'. Opgericht in 1844, was het onderdeel van de Cartellverband, een landelijke koepelorganisatie van katholieke studentenverenigingen. Deze organisaties zijn een uniek kenmerk van het Duitse academische leven, vaak misbegrepen door buitenstanders. Ze zijn niet de hedonistische studentenverenigingen van Amerikaanse campus. Integendeel, ze zijn diepgeworteld traditioneel, gebonden door gedragscodes, en gewijd aan de beginselen van godsdienst, wetenschap en vriendschap. Voor Merz bood het lidmaatschap meer dan alleen camaraderie. Het was een onderdompeling in een netwerk van gelijkgestemde jonge katholieke mannen, velen van wie invloedrijke posities in politiek, recht en zakendoen zouden bekleden. Het versterkte de conservatieve, katholieke waarden van zijn opvoeding en bood een forum voor debat en het slijpen van politieke vaardigheden.

Lang voordat hij ook maar een voet in een collegezaal had gezet, was de dobbelsteen van zijn politieke toekomst al geworpen. In 1972, op zeventienjarige leeftijd, nog een onrustige scholier op het Gymnasium, was Friedrich Merz lid geworden van de Junge Union, de jeugdorganisatie van de CDU. Dit was de eerste formele stap op een pad dat op vele manieren sinds zijn geboorte voor hem was uitgelegd. Hij was de zoon van een CDU-rechter, het product van het katholieke Sauerland, een jongeman die volwassen werd op de hoogte van de Koude Oorlog. Voor iemand van zijn achtergrond en ontluikende ambitie was de Christelijk-Democratische Unie niet zomaar een politieke partij; het was de natuurlijke politieke uiting van zijn hele wereld. De vroege jaren in Noordrijn-Westfalen hadden de fundering gelegd: een diepgeworteld geloof in conservatieve principes, een juristenanalysevermogen en een netwerk van machtige connecties. Het toneel was gezet voor zijn intrede in de bredere wereld van de Duitse politiek.